Çocuklarda düşünme becerileri nasıl gelişir?

Muhakeme ve Önemi

Çocuklarda düşünme becerileri Muhakeme, iki veya daha fazla bilgiyi karşılaştırarak veya birleştirerek bir problemi çözme düşüncesidir. Çocukların dış dünyadan edindikleri bilgileri daha iyi anlayabilmeleri için, bu bilgilerin basitleştirilmesi ve yapılandırılması önemlidir. Aksi takdirde, belirli bir sınıflandırma yapılmaksızın ve bilgiler düzenlenmeden, çok sayıda uyaran, anlamsız bir yığından başka bir şey olamaz. Bu zorluğu aşmak için uygulanması gereken yöntemler; bilgileri basitleştirmek, gruplamak ve sınıflandırmaktır.

Çocuklarımızın dünyayı algılayışlarında, bu kolaylıkları kullanamamaktan kaynaklanan bir karışıklık ve düzensizlik görülmektedir. Muhakeme eğitiminin amacı, kendiliğinden gerçekleşemeyen bu düzenin dışarıdan verilen yardımlarla sağlanmasıdır. Bu düzensizliği, çocuk odaya girdiği anda fark etmek mümkündür. Çünkü çocuk, sürekli olarak bir şeylerle ancak kopuk bir şekilde ilgilenebilmektedir. Alınan verileri organize edemediği için bu bilgiler ona anlamlı gelmemekte ve dikkati sürekli başka yönlere kaymaktadır. Sanki olayları bir sıra içinde yaşayamamakta, aklında kopuk kopuk anlar olarak kalmaktadır. Eğitim, çocuğun kafasında karışık bir halde duran bilgileri belli bir düzene koymak ve bunları maksimum düzeyde kullanabilmesini sağlamak amacını gütmektedir. Muhakeme eğitimi ile bu düzenlemelerin yapılması hedeflenmektedir.

Örnek Uygulamalar ve Beceriler

Örneğin; bazı çocuklar bir çok kavramı biliyor gibi görünseler de, bunlar arasında bir organizasyon yoktur. Siz “Bu ne renk?” dediğinizde, “Üçgen” yanıtını verebilirler. Muhakeme eğitimi, bu kavramları düzenlemek açısından son derece önemlidir. Muhakeme ile aşama aşama şu becerilerin geliştirilmesi hedeflenmektedir:

• Öğrenme becerilerinin geliştirilmesi:
  • Orada kaç tane elma var?
  • Bu hangi renktir?
• Anlama becerilerinin geliştirilmesi:
  • Bir tohum nasıl bitki oluyor, anlatır mısın?
  • Bu şeklin ne olduğunu tahmin edebilir misin?
• Uygulama becerilerinin geliştirilmesi:
  • Bir çiçekle bir ağacın arasındaki farkı söyleyebilir misin?
  • “Kedi nasıl miyavlıyor?” göster. Böyle ses çıkaran başka hayvan var mı?
• Analiz becerilerinin geliştirilmesi:
  • Portakal ile elma arasındaki en önemli fark nedir?
  • Bir bebekle bir bitki arasında bir benzerlik var mı?
• Sentez becerilerinin geliştirilmesi:
  • Bu odadaki eşyaları sen yeniden düzenlesen, neyi nereye koyarsın?
  • Evimizdeki şu saksıdaki çiçek meyve vermeye başlasaydı ne olurdu?
• Karar verme becerilerinin geliştirilmesi:
  • Çok paran olsa ne yapardın?
  • Kanatların olsa nereye giderdin veya ne yapardın?

Zihin ve Düşünme Becerileri

Özetlemek gerekirse, muhakeme; çocuğun aklını doğru kullanabilme yeteneği ve buna bağlı olarak okul ve sosyal yaşamında başarılı olabilmesini sağlayan önemli bir beceridir. Bu süreç, zihinde yedi aşama ile gerçekleşir:

• Tanıma: Kırmızıyı tanır, gösterir gibi.
• Tanımlama: Kırmızı olduğunu söyler gibi.
• Eşleştirme: Kırmızı olan arabaları eşleştir gibi.
• Ayırt Etme: Diğer renkler arasında kırmızıyı bulma gibi.
• Sınıflandırma: Kırmızı meyveleri, kırmızı arabaları göster gibi.
• Sıralama: Kırmızının tonlarını sırala gibi.
• Genelleme: Hepsini kullanarak dış dünyaya uyarlama.

Düşünme Becerilerinin Gelişimi

Çocukların düşünme becerileri, bilişsel gelişim aşamalarına paralel olarak gelişir. Jean Piaget’in bilişsel gelişim teorisi, çocukların düşünme becerilerini dört ana aşamada nasıl geliştirdiklerini açıklar:

• Duyusal-Motor Dönem (0-2 Yaş): Bu dönemde bebekler, dünyayı duyuları ve motor becerileri aracılığıyla keşfederler. Nesne sürekliliği kavramını öğrenir; yani bir nesnenin, görünmediğinde bile var olduğunu anlarlar.
• İşlem Öncesi Dönem (2-7 Yaş): Bu dönemde çocuklar, sembolik düşünme yeteneği geliştirirler. Dil kullanımı artar ve hayali oyunlar oynarlar. Ancak, mantıksal düşünme becerileri henüz tam gelişmemiştir ve benmerkezci düşünce ağır basmaktadır.
• Somut İşlemler Dönemi (7-11 Yaş): Çocuklar, mantıksal düşünme ve problem çözme becerilerini geliştirirler. Nesneler ve olaylar hakkında daha mantıklı düşünebilirler, ancak bu düşünme somut nesnelerle sınırlıdır.
• Soyut İşlemler Dönemi (11 ve Üzeri Yaş): Bu dönemde, çocuklar soyut ve hipotetik düşünme yeteneği kazanırlar. Soyut kavramlar ve geleceğe yönelik planlar üzerinde düşünebilirler.

Düşünme Becerilerini Geliştiren Faktörler

• Dil ve İletişim: Dil gelişimi, düşünme becerilerinin gelişiminde kritik bir rol oynar. Ebeveynlerin çocuklarıyla sıkça konuşması, onların dil becerilerini ve dolayısıyla düşünme yeteneklerini geliştirir.
• Oyun ve Aktiviteler: Oyun, çocukların problem çözme ve yaratıcı düşünme becerilerini geliştirmeleri için mükemmel bir araçtır. Yapbozlar, bloklar ve strateji oyunları, mantıksal düşünme yeteneklerini teşvik eder.
• Eğitim ve Öğrenme Ortamları: Kaliteli eğitim ve zengin öğrenme ortamları, bilişsel gelişimi destekler. Okulda verilen görevler ve projeler, eleştirel düşünme ve problem çözme becerilerini geliştirmelerine yardımcı olur.
• Sosyal Etkileşim: Arkadaşlar ve aile üyeleriyle yapılan sosyal etkileşimler, empati, iletişim ve işbirliği becerilerini geliştirir. Bu beceriler, mantıklı düşünme ve karar verme süreçlerini destekler.

Ebeveynler ve Eğitimciler İçin Tavsiyeler

• Sorular Sorun: Çocuklara açık uçlu sorular sormak, onların düşünme süreçlerini teşvik eder. “Neden böyle düşündün?” veya “Bu problemi nasıl çözebilirsin?” gibi sorular, eleştirel düşünmeyi destekler.
• Kitap Okuma ve Tartışma: Çocuklarla birlikte kitap okumak ve hikayeler hakkında tartışmak, dil gelişimini ve mantıksal düşünme becerilerini geliştirir.
• Problem Çözme Aktiviteleri: Çocuklara günlük hayatta karşılaştıkları problemleri çözmeleri için fırsatlar tanımak, mantıksal düşünme yeteneklerini güçlendirir.
• Pozitif Geri Bildirim: Çocukların çabalarını ve başarılarını takdir etmek, özgüvenlerini artırır ve yeni zorluklara karşı daha istekli olmalarını sağlar.

Muhakemede Dikkat Edilmesi Gereken Hatalar

Muhakemede karşılaşılan en yaygın düzensizliklerden biri, acele genelleme yapmaktır. Bir diğer hata da hatalı ikilemdir (dilemma, kıyas-ı mukassem). Bu durumda, bir konuda birçok ihtimal bulunduğu halde, bunları görmezden gelerek işi iki şıkka indirmek ve kişiyi bunlardan birine kabule zorlamaktır. Ayrıca, aynı durum ve şartlarda olmayan iki ayrı şeyi karşılaştırmak ve bu yanlış temelden yanlış sonuç çıkarmaya çalışmaktır.

Birçok kişi hüküm ve sonuçlarda aşırı iddialı davranır; bazıları kendi tezini ispatlamak için olayları ve delilleri çarpıtarak sunar. Bazıları da mantığa aykırı bir sonucu hislere hitap ederek sağlamaya çalışır; sevdiğini aşırı över, sevmediğini aşırı kötülemeye çalışır, karşı olduğu şahıs veya fikre olumsuz bir isim takar, soruyu ters yönden ele alır veya anlamazlıktan gelir.

Tahsilde ve meslek hayatında karşılaşılacak müşkülleri çözmek için düşüncelerde orijinal ve üretici olmayı öğrenmek şarttır. Meseleleri, kendimizinkiler dahil olmak üzere, objektif olarak ele almalı ve mantıki bir muhakeme yolu takip etmeliyiz.

Bir problemin çözümünde şu mantıki merhaleleri takip etmek düşünülebilir:

1. Problemin, meselenin iyi ve doğru anlaşılması,
2. Bu konu üzerinde mümkün mertebe çok araştırma ve soruşturma yapılması, gereken bilgilerin toplanması,
3. Ortaya çıkan muhtelif çözüm ihtimallerinin tespiti,
4. Mümkün çözümlerin bir bir denenmesinin tasarlanması,
5. Bunlar içinden en iyi, en az riskli çözümün seçilmesi,
6. Nihai çözümün tatbik edilmesi.

Daha fazla bilgi